مجله روشنفکر

مجله روشنفکر جایی برای ژرف اندیشیدن

دین خویی مشروط و سکولاریسم در بستر فهم مردم ایران/ مهران امیراحمدی

mehran+amirhmadiروشنفکر/ چند صباحی است که القای این موضوع که جامعه ایران یک جامعه دینی صرف و مبتنی بر عصبیت مذهبی است دردستور کار برخی از دوستان قرار گرفته  است. ایشان  بر این باورند که مولفه نقد و طنز نباید وارد در حوزه  دین و مقدسات مردم گردد. این رویکرد از سوی برخی از فعالین سیاسی، روشنفکران و حتی دین ناباوران ایرانی نیز مطرح  می گردد. بیشتر این دوستان به صراحت  موضع گیری خویش را در مختصات مصلحت سیاسی نه به معنای خاص بلکه به معنای عام به کار برده و طوری  وانمود می کنند که گویا  مصلحت اندیشی باید حتی در حوزه روشنفکری، هنر و ادبیات  هم اعمال گردد و اساسا  بیان نظر و اندیشه نباید از چارچوب مقدسات بواسطه مصلحت اندیشی حسابگرانه، فراتر رود. جالب اینکه ایشان حتی به مطرح کردن مفاهیمی چون سکولاریسم نیز به طور ضمنی حساسیت نشان می دهند .غافل از اینکه امروز، مقوله سکولاریسم به طرز عجیبی در بین مردم ایران بویژه نزد طبقه متوسط و شهرنشین، جای خود را باز کرده است. گویا  آستانه تحریک دوستان نسبت به باورهای مذهبی نسبت به مردم داخل ایران، حساس تر است. نگارنده بسط این تئوری را اساسا یک شیوه عوام فریبانه می داند که مختص شیفتگان قدرت و شهرت است نه مصلحان آن, به معنای خاص.

براستی بر چه اساسی دوستان اینطور وانمود می کنند که جامعه ایرانی یک جامعه مذهبی است و اصولا مختصات یک جامعه مذهبی که بر مقدسات بی چون و چرا بنا شده، چگونه قابل ارزیابی و شناخت است؟ بهتر بگویم یک جامعه مذهبی صرف، چه خصوصیاتی دارد و آستانه  تحریک مردم نسبت مقدسات در یک اجتماع دینی چگونه قابل اندازه گیری است؟ آیا مذهب همچنان نهادی قوی، تاثیر گذار و اساسی در زندگی روزمره مردم ایران است؟ براستی چند درصد مردم ایران، در شبانه روز نماز می خوانند و یا چند درصد ایشان به طور خودجوش آن طور که در افغانستان شاهد آنیم, حاضرند برای اعتراض به هتک حرمت مقدسات مذهبی, دست به هر کاری بزنند؟ اگرچه به باور نگارنده حتی جامعه افغانستان هم که سال ها در چنبره اسلام گرایان افراطی بوده از چنین خصلتی برخوردار نیست، و بی شک همیشه در پشت این جوامع به ظاهر خود جوش یک شیطنت هایی بوده و هست.  باری اساسا معیار دوستان برای معرفی جامعه ایرانی به یک جامعه دینی حساس و واکنشگرا به امور مقدس چیست؟

نگارنده  نقش مذهب در تعاملات اجتماعی مردم ایران را هیچگاه نادیده نمی گیرم چرا که که مذهب ریشه در تعاملات اجتماعی همه جوامع دارد ولی آنچه مسلم  است پیدا کردن زوایای مشترک بین مدرنیته و مذهب اساسا کودکانه است. این در حالی است که این رویکرد اجتناب ناپذیر  یعنی مدرنیته، به تدریج در حال خارج کردن آموزه های مذهبی از رفتار ها، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی مردم ایران است.امروزه یک رفتار مذهبی که در دویست سال پیش امری ارزشی و بهنجار بوده نه تنها یک ارزش تلقی نمی شود بلکه رفتاری غیر ارزشی محسوب می گردد. این رویکرد ناشی از نسبی بودن مولفه ها، پدیده ها، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی است که قطعا امری است اجتناب ناپذیر.  تعدد زوجات نمونه مسلم این تعریف است که در گذشته، امری پسندیده و اکنون به رغم موجه بودن در اصول دینی، رفتاری نابهنجار در بین مردم  تلقی می گردد. یادمان باشد بین مذهب و رشد شهر نشینی یک ارتباط معنا داری وجود دارد.امروزه قریب به 70 درصد مردم ایران در شهرها زندگی می کنند.این خصیصه موجب شده است تا  شهرنشینان بیش از پیش خود را با ساز و کارهای نوین مدنی و فرا دینی سازگار سازند که کمتر در دایره مقدسات و فرامین مذهبی قرار می گیرند. میانگین سنی مردم ایران در دو دهه اخیر بیش از پیش در هرم سنی جمعیت کشور رو به کاهش بوده است اگرچه در سال های اخیر 4 سال بر آن افزوده شده، اما در نهایت میانگین جمعیت، حدود 28 سال است یعنی  یک جامعه جوان و خواهان تحول .اصولا جوانی خود یکی از شاخص های تحول خواهی است که بیشتر بر شور و حرارت این جهانی استواراست تا محافظه کاری دینی که عموما در سنین بالا، افراد به آن دچار می شوند. تعداد دانشجویان کشور حدود چهار میلیون صد هزار نفر اعلام گشته است. این در حالی است که فارغ التحصیلان بسیاری از قبل داشته ایم. ناگفته نماند اساسا بین دین باوری و میزان تحصیلات رابطه معنی داری وجود دارد طوری که محققان بر این باورند کسانی که از تحصیلات دانشگاهی و آکادمیک برخوردارند کمتر به باورهای مذهبی مقیدند. بی خود نیست که بسیاری از روحانیون مذهبی  و حاکمان، بارها و عملا تاکید کرده اند که دانشگاه  محل ترویج دین گریزی است. البته حاکمان جمهوری اسلامی از همان ابتدا متوجه این نکته شده بودند که دانشگاه موی دماغ ایشان در آینده خواهد شد. وقوع انقلاب فرهنگی در سال های اولیه انقلاب، خود تایید کننده نگرانی حاکمیت نسبت به این مولفه بوده و هست.در سال های اخیر نیز حاکمیت، بویژه خامنه ای بارها بر تجدید نظر در ادامه حیات رشته های علوم انسانی تاکید کرده است. غافل از اینکه دانشجویان رشته های فنی و علوم تجربی بواسطه پیروی از منطق ریاضی، تمایل بیشتری به دین گریزی داشته و دارند. تمام  این قضایا نشان از این واقعیت دارد که به رغم اینکه حاکمیت سعی کرده تا به ارزش ها و هنجار های مذهبی و سنتی  جان تازه ای دهد، جامعه ایرانی در حال خارج شدن از مرز های ترسیم شده  دین رسمی است. حساسیت حاکمان به علوم جدید و مفاهیمی چون سکولاریسم، خود نشان دهنده این باور است که حاکمان نیز درک کرده اند که نقش  مذهب در حال کم رنگ شدن در جامعه ایرانی است. جالب اینکه 75 درصد بازدید کنندگان نشریه اینترنتی سکولاریسم نو از یک میلیون بازدید کننده در ماه، از داخل ایران بود و خیل عظیمی از این بازدید کنندگان در شهرهای مذهبی  همچون قم، وارد در فضای این وبگاه می گشتند. این خود شاخصی است نسبی که  نشان دهنده این واقعیت است که حداقل جدایی دین از حوزه سیاست و اجتماع،  فکر بازدید کنندگان  حتی ساکنان شهر های مذهبی را هم به خود مشغول ساخته و آن ها را به تامل در این مولفه  واداشته است.  به نظر نگارنده این موضوع بسیار مهم در شناخت دیدگاه مردم ایران به مولفه هایی چون سکولاریسم است. البته ناگفته نماند که رفتار حاکمان خود یکی از عوامل اصلی سمت گیری نگاه مردم به رویکرد جدایی دین از حوزه سیاست و اجتماع گشته است.

با این وجود برخی از دوستان روزنامه نگار و روشنفکر! طوری اظهار نظر می کنند که مثلا ترانه های شاهین نجفی چنان آستانه  تحریک مردم ایران را منقلب کرده که ممکن است هر آن، میلیون ها انسان دین مدار به خیابان ریخته و زمین وآسمان را به هم بدوزند. می توان به جرات اذعان داشت که بسیاری از جوانان ایرانی  دقیقا نام بسیاری از بزرگان مذهبی شیعه را به  خاطر ندارند و شاید تعداد خواندگان مشهور رپ امریکایی بیشتر درذهن شان حک شده است. این در حالی است که در سه دهه اخیر هیچگاه جمعیتی خود جوش برای مقابله با نقد باورهای مذهبی در ایران شکل نگرفته  و اساسا هر جمعیتی که دور هم گرد آمده، منتسب به حاکمیت و با تدارکات قبلی از جانب ایشان بوده است مگر اینکه اقلیت های مذهبی به سبب فشار حاکمان ، اعتراضات خود جوشی را ترتیب داده که به سختی سرکوب گشته اند، مانند اهل تسنن و یا دراویش اهل حق.

نه دوستان !  ایران،  آن جایی نیست که مردمانش  بواسطه  عصبیت مذهبی و به طور خود جوش  و ارادی در برابر اینگونه کنش ها، واکنش های عصبی به خرج دهند مگر اینکه دوستان، تجمعات انصار حزب الله را  خود جودش و صادقانه در نظر گیرند ! در حالی که به روشنی اثبات شده این گروه دقیقا به حاکمیت وصل است و در واقع یکی از ابزارهای فشار حاکمان است نه وجدان مذهبی جامعه .

در سال های نه چندار دور، فیلمی به نام مارمولک وارد در فضای سینمایی کشور شد .به رغم اینکه سازندگانش سعی داشتند تا نشان دهند یک فرد نابهنجار در لباس روحانیت  قابلیت تغییر به یک انسان بهنجار را داراست ولی استنباط وجدان جمعی مردم، لحظات پایانی فیلم را آنگونه که حاکمیت می خواست  تجربه نکرد. مردم آن چیزی را که می خواستند و در طول این سال ها درک کرده بودند، از شخصیت اصلی داستان برداشت کردند. به دیگر سخن  روحانیت در ذهن مردم به عنوان یک شخصیت شیاد و نابهنجار ترسیم شد طوری که  مردم با مشاهده یک روحانی در اماکن عمومی وی را مارمولک خطاب کرده و یا در ذهن خویش چنین تصوری داشتند.این در حالی است که روحانیت متولی امور دینی  در جامعه است و تمسخر ایشان  یکی از مصادیق جدی نبودن باورهای مذهبی است.

همچنین در چهار دهه اخیر شاهد تعدد و گسترش جوک های مذهبی درسطح باور عمومی هستیم که بسیار قابل تامل است.ممکن است برخی اینگونه این موضوع را مطرح کنند که این جریان به واسطه برخی افراد دین ستیز ترویج می گردد اما قطعا گسترش روز افزون این جوک ها نشان از استعداد پذیرش ذهن جمعی  مردم داشته و دارد .یعنی اشتیاق برای باز نشر مفاهیم یاد شده به صورت شفاهی، خود دلیلی است بر این ادعا که جامعه آمادگی و اشتیاق لازم برای شنوایی آن ها را دارد. چرا چنین فرایندی در عراق، کشورهای عربی و حتی جامعه ترکیه، قابل مشاهده نیست. بدیهی است مردم ایران بر اساس نیاز روانی خویش پذیرای مولفه های منتشر شده می گردند. بنابراین توجیه این رویکرد به عنوان توطئه از جانب دین ستیزان، هیچگاه نمی تواند غلظت اشتیاق جمعی مردم را به طنز و جوک ها ی مذهبی  توجیه کند.

به نظر می رسد رفتار حاکمان مذهبی بیش از سایر عوامل سبب دین گریزی مردم گشته است. در واقع جامعه ایران به واسطه فشار بی حد و حصر حاکمان مذهبی، دچار دلزدگی قابل ملاحظه ای نسبت به آموزه های مذهبی  گشته است که در هیچ کجای خاورمیانه  قابل مشاهده نیست. به دیگر سخن همان روندی در ایران در حال طی شدن است که در اروپای چند قرن پیش اتفاق افتاد یعنی گذر از کلیسا و روی آوردن به باورهای انسانی مبتنی بر قرارداد های اجتماعی نه فرامین الهی.

صادقانه باید بیان داشت که جامعه ایرانی به مراتب جلوتر از سایر جوامع خاورمیانه، حتی ترکیه است. یادمان باشد در یک صد سال اخیر، ایران شاهد دو انقلاب کبیر یعنی  انقلاب مشروطه و انقلاب سال 57 بوده است.مردم ایران اولین انقلاب دموکراتیک در خطه آسیا را تحط عنوان  مشروطه با دستان خود به کف آوردند که الگو و سرمشق نه تنها ملل آسیایی بلکه برخی از ملل اروپایی نیز گشتند.افزون بر آن نقد مذهب، باورها و سنت های پیشین یک امر جدید نیست. با نگاه به اندیشه های روشنفکران ایرانی1 در قبل، صدر و بعد مشروطه تا به اکنون، به وضوح خواهیم دید که این فرایند، ریشه صد و چند ساله در این دیار دارد و نمی توان بعد از یک قرن، روند طبیعی آن را از حرکت بازداشت.

مذهب مولفه ای شرطی نه ارادی

با این وجود نمی توان نقش مذهب را در بین مردم ایران  نادیده گرفت ولی نگارنده بر این باور است که مذهب بیشتر مولفه ای است شرطی  تا غیر شرطی و حقیقی در ذهن و تار و پود هر ایرانی . قطعا نظریه» پاولوف» روسی را بسیاری از روانشناسان و جامعه شناسان به خوبی می شناسند که چطور برخی موجودات زنده  و هوشمند در پاسخ  به محرک های غیر شرطی و شرطی ، دست به واکنش زده و  بعد از این که محرک غیر شرطی قطع می گردد ،موجود زنده به ویژه انسان  قابلیت واکنش به محرک شرطی را پیدا می کند،  بطوریکه خارج از اراده؛ هرگاه این محرک شرطی ارایه می شود واکنش شرطی  تکرار می گردد. این در حالی است که محرک شرطی هیچگاه تامین کننده اصلی نیاز آن موجود نیست و صرفا یک محرک مجازی است. در واقع رفتارهای مذهبی در ایران، یک واکنش شرطی مبتنی بر عادت است که به صورت واقعی نمی تواند  نیاز روانی  جامعه را  از محرک های مذهبی  دریافت کند . بهتر بگویم، رویکرد جامعه ایرانی  به دین بیش از آن که ارادی و عامدانه باشد، بر عادت فردی – اجتماعی استوار است . عادت به برخی رفتارها را نمی توان در دایره اراده و انتخاب بررسی کرد. برای مثال بارها از زبان ماده باوران و آتئیست های ایرانی  شنیده ایم که برای اثبات صادقانه امری، به مقدسات مذهبی سوگند یاد می کنند.آیا می توان این سوگند را ارادی و یا اعتقادی دانست و یا این واکنش عادت و پاسخی است شرطی ؟ به نظر می رسد مردم ایران به خصوص طبقه متوسط و تحصیل کرده در حال عبور از این رویه غیر ارادی اند، شواهد که اینچنین نشان می دهد. باری این بحث باید بیش از این باز گردد که در این نوشتار مجال آن نیست.

و اما حرف آخر:

مردم ایران در حال گذر از مرزهای آسمانی به باورهای این جهانی اند و در صددند تا با رویکرد به ارزش های سکولاریستی ،آینده ای روشن برای خود ترسیم کنند. از این رو دوستان به جای اینکه بازهم به رفتارهای محافظه کارانه و مصلحت اندیشانه روی آورند،  لطفا باعث انحراف مسیر تکاملی مردم ایران در جاده تغییر نگردند. بنابراین پای کوبیدن بر این زمین سست نه تنها آرزوهای مردم ایران، بلکه نیات شما را نیز با خود به دل نیستی فرو خواهد برد. تاریخ  برای خواندن صرف نیست بلکه دبستانی است که هرچه در آن بیاموزیم ،کم آموخته ایم!

نکته:منظور از دین گریزی دین ستیزی نیست

1-امیراحمدی،مهران-راهبران فکر مشروطه- نشردرسا – تهران1381

این نوشتار با ویرایش جدید از سوی نویسنده برای روشنفکر ارسال شده است.

اطلاعات

این ویودی در ژوئن 28, 2016 بدست در Uncategorized، اندیشه فرستاده شده و با , برچسب خورده.

بایگانی

ژوئن 2016
د س چ پ ج ش ی
    ژوئیه »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930  

تماس با ما

یادآوری

نشر مطالب تولیدی روشنفکر، با ذکر منبع و نام نویسنده بلامانع است.

اعلان

مجله روشنفکر از تاریخ ۲۰۱۷/ ۰۱/ ۱۵ در قالب «دوهفته نامه» منتشر گشته و ماهی دوبار به روز می‌شود.
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: